अमरावती प्रतिनिधी - अमरावती जिल्हा स्त्री रुग्णालयातील नवजात शिशु अतिदक्षता विभागात सोमवारी पहाटे घडलेल्या भीषण आगीच्या दुर्घटनेने संपूर्ण महाराष्ट्र हादरला आहे. उपचारासाठी रुग्णालयात दाखल झालेल्या नवजात बालकांपैकी तीन चिमुकल्यांचा आगीत होरपळून मृत्यू झाला, तर सहा बालकांना गंभीर अवस्थेत सुपर स्पेशालिटी रुग्णालयात हलविण्यात आले आहे. प्राथमिक माहितीनुसार, पहाटे साडेतीनच्या सुमारास NICU मधील एका व्हेंटिलेटरमध्ये स्फोट झाल्यानंतर आग लागल्याचे सांगण्यात येत आहे. मात्र, आगीचे नेमके कारण अद्याप अधिकृतरीत्या स्पष्ट झालेले नाही. त्यामुळे या दुर्घटनेमागे नेमकी तांत्रिक बिघाडाची कारणे काय होती, उपकरणांची देखभाल व्यवस्थित होत होती का आणि रुग्णालयातील अग्निसुरक्षा यंत्रणा प्रत्यक्षात किती सक्षम होती, असे अनेक गंभीर प्रश्न आता उपस्थित झाले आहेत.
          अमरावती जिल्हा स्त्री रुग्णालयाच्या तिसऱ्या मजल्यावर नवजात शिशूंवर उपचार करणारा अतिदक्षता विभाग आहे. सोमवारी पहाटे सुमारे ३.३० वाजता या विभागात अचानक आग लागली. प्राथमिक माहितीनुसार, एका व्हेंटिलेटरमध्ये स्फोट झाल्यानंतर आगीने परिसराला वेढा दिला. आग आणि धुराचे लोळ पसरताच रुग्णालयात एकच धावपळ उडाली. घटनेच्या वेळी संबंधित कक्षात नवजात बालके उपचार घेत होती. उपलब्ध माहितीनुसार, ज्या कक्षात आग लागली तेथे नऊ बालके उपचार घेत होती, त्यापैकी सहा बालकांना तातडीने बाहेर काढण्यात यश आले. मात्र तीन बालकांना या दुर्घटनेत जीव गमवावा लागला.
        या दुर्घटनेचे गांभीर्य आणखी वाढवणारी बाब म्हणजे रुग्णालयाच्या नवजात शिशु अतिदक्षता व्यवस्थेत मोठ्या संख्येने बालके उपचार घेत होती. उपलब्ध वृत्तांनुसार, रुग्णालयात नवजात बालकांसाठी तीन अतिदक्षता कक्ष असून प्रत्येक कक्षाची क्षमता १३ खाटांची आहे. म्हणजे एकूण ३९ बालकांची व्यवस्था या विभागात होती. आग लागलेल्या कक्षात त्या वेळी नऊ बालके होती. उर्वरित बालकांनाही खबरदारी म्हणून सुरक्षित ठिकाणी हलविण्यात आले. आगीचा धूर आणि ज्वाळा वाढत असताना डॉक्टर, परिचारिका आणि रुग्णालयातील कर्मचाऱ्यांनी तातडीने बचावकार्य सुरू केले. बालकांना उपकरणांपासून वेगळे करून बाहेर काढण्यात आले. काही वृत्तांनुसार, कर्तव्यावर असलेल्या परिचारिकांनी स्वतःच्या जीवाची पर्वा न करता आगीच्या परिस्थितीत बालकांना बाहेर काढण्यासाठी धाव घेतली. या बचावकार्यामुळे संभाव्य मोठी जीवितहानी टळल्याचे चित्र आहे.
         आगीतून वाचविण्यात आलेल्या सहा नवजात बालकांना पुढील उपचारासाठी सुपर स्पेशालिटी रुग्णालयात हलविण्यात आले. त्यापैकी एका बालकाची प्रकृती अत्यावस्थ असल्याचेही वृत्त आहे. इतर बालकांवर वैद्यकीय पथकांकडून उपचार सुरू आहेत. दरम्यान, या दुर्घटनेनंतर पालकांवर दुःखाचा डोंगर कोसळला आहे. उपचाराने आपले बाळ बरे होईल, या आशेने रुग्णालयात दाखल केलेल्या कुटुंबांना अचानक आपल्या चिमुकल्याला गमवावे लागल्याने रुग्णालय परिसरात हृदयद्रावक वातावरण निर्माण झाले.
         या घटनेतील सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न आता रुग्णालयाच्या पायाभूत सुविधांवर उपस्थित होत आहे. उपलब्ध माहितीनुसार, जिल्हा स्त्री रुग्णालयाची नवीन इमारत असून त्यातील वायरिंग, उपकरणे आणि इतर साहित्यही तुलनेने नवीन असल्याचे सांगण्यात येते. या इमारतीत सुमारे वर्षभरापूर्वी कामकाज सुरू झाले होते. अशा परिस्थितीत नवजात बालकांच्या अतिदक्षता विभागात उपकरणाच्या स्फोटानंतर भीषण आग लागणे ही बाब निश्चितच गंभीर चौकशीची मागणी करते. इमारत नवीन असेल, वायरिंग नवीन असेल आणि वैद्यकीय उपकरणेही नवीन असतील, तर मग ही दुर्घटना नेमकी कशामुळे घडली ? संबंधित उपकरणाची नियमित तपासणी होत होती का ? विद्युत भार, वायरिंग, प्लग-पॉइंट, बॅकअप पॉवर सिस्टम आणि व्हेंटिलेटरची तांत्रिक देखभाल यांची नोंद व्यवस्थित ठेवली जात होती का ? या प्रश्नांची उत्तरे चौकशीतून समोर येणे अत्यावश्यक आहे.
         या दुर्घटनेनंतर रुग्णालयाच्या फायर ऑडिटवरही प्रश्नचिन्ह उपस्थित झाले आहे. काँग्रेस नेत्या यशोमती ठाकूर यांनी रुग्णालयातील अग्निसुरक्षा व्यवस्थेबाबत सखोल चौकशीची मागणी केली आहे. फायर ऑडिट झाले होते का ? झाले असेल तर त्यात कोणत्या त्रुटी निदर्शनास आल्या होत्या ? त्या त्रुटी दूर करण्यात आल्या होत्या का ? आपत्कालीन परिस्थितीत नवजात बालकांना सुरक्षित बाहेर काढण्यासाठी स्वतंत्र आणि प्रभावी व्यवस्था होती का ? हे प्रश्न आता प्रशासनासमोर आहेत. NICU सारख्या विभागात उपचार घेणारी बालके स्वतःहून चालू शकत नाहीत, धोक्याची जाणीव करून घेऊ शकत नाहीत किंवा स्वतःला सुरक्षित ठिकाणी हलवू शकत नाहीत. त्यामुळे अशा विभागांमध्ये अग्निसुरक्षा ही केवळ कागदावरील पूर्तता नसून जीवन-मरणाचा प्रश्न असतो.
            या प्रकरणाला आणखी गंभीर बनवणारी माहिती म्हणजे याच जिल्हा स्त्री रुग्णालयाच्या जुन्या इमारतीत सुमारे तीन वर्षांपूर्वी नवजात बालकांच्या अतिदक्षता विभागात आगीची घटना घडल्याचे वृत्त आहे. त्या दुर्घटनेतही बालकांचा मृत्यू झाल्याचे सांगण्यात आले होते. त्यानंतर नवीन इमारत उभारण्यात आली. मात्र तीन वर्षांनंतर नवीन इमारतीतील नवजात अतिदक्षता विभागात पुन्हा आगीची दुर्घटना घडून तीन नवजात बालकांचा मृत्यू झाला आहे. जर पूर्वीच्या दुर्घटनेनंतर अग्निसुरक्षा, विद्युत व्यवस्था आणि वैद्यकीय उपकरणांच्या सुरक्षिततेबाबत धडे घेतले गेले असतील, तर त्याची अंमलबजावणी प्रत्यक्षात किती झाली, हा प्रश्न आता उपस्थित होणे स्वाभाविक आहे.
          या दुर्घटनेनंतर प्रशासनाने चौकशी सुरू केली आहे. राज्याचे महसूल मंत्री तथा अमरावतीचे पालकमंत्री चंद्रशेखर बावनकुळे यांनी घटनेबद्दल दुःख व्यक्त करत संपूर्ण प्रकरणाच्या चौकशीचे आदेश दिल्याचे सांगितले आहे. आगीचे नेमके कारण अद्याप स्पष्ट झालेले नसून जखमी बालकांना आवश्यक वैद्यकीय मदत दिली जात असल्याचेही त्यांनी म्हटले आहे. पोलिसांनीही आगीच्या कक्षाचा ताबा घेतला असून घटनेचा तपास सुरू आहे. त्यामुळे व्हेंटिलेटरचा स्फोट नेमका कशामुळे झाला, त्यात तांत्रिक बिघाड होता का, विद्युत यंत्रणेत दोष होता का किंवा देखभालीत काही त्रुटी राहिल्या का, याचा तपास होणे अपेक्षित आहे.
         रुग्णालयात अत्याधुनिक सुविधा उपलब्ध करून देणे पुरेसे नाही त्या सुविधा सुरक्षित आणि कार्यक्षम ठेवणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. विशेषतः नवजात शिशु अतिदक्षता विभागासारख्या संवेदनशील ठिकाणी प्रत्येक उपकरणाची नियमित तपासणी, विद्युत सुरक्षेची खात्री, अग्निशमन यंत्रणेची कार्यक्षमता आणि आपत्कालीन स्थलांतराची नियमित रंगीत तालीम अत्यावश्यक आहे. मात्र या दुर्घटनेत नेमकी कुठे आणि कोणती त्रुटी झाली, हे चौकशी पूर्ण झाल्याशिवाय ठामपणे सांगता येणार नाही. त्यामुळे दोष निश्चित होण्यापूर्वी कोणत्याही व्यक्तीवर निष्कर्ष काढण्याऐवजी तांत्रिक, प्रशासकीय आणि अग्निसुरक्षा या तिन्ही स्तरांवर निष्पक्ष चौकशी होणे गरजेचे आहे.
         तीन निष्पाप नवजात बालकांचा मृत्यू ही केवळ एक दुर्घटना म्हणून नोंदवून हा विषय संपता कामा नये. या घटनेतून राज्यातील सर्व शासकीय रुग्णालयांमधील NICU, SNCU आणि नवजात शिशु विभागांच्या सुरक्षेचे तातडीने पुनरावलोकन झाले पाहिजे. प्रत्येक उपकरणाचे सेफ्टी ऑडिट, विद्युत यंत्रणेची तपासणी, फायर ऑडिट आणि आपत्कालीन बचाव व्यवस्थेची प्रत्यक्ष चाचणी करण्यात आली पाहिजे. ज्यांनी अजून जगही पाहिले नव्हते, त्या तीन चिमुकल्यांचा जीव रुग्णालयाच्या चार भिंतींत गेला. आता चौकशीचा अहवाल केवळ कागदावर राहणार की या दुर्घटनेमागची खरी कारणे आणि जबाबदारी जनतेसमोर येणार, याकडे संपूर्ण महाराष्ट्राचे लक्ष लागले आहे.