सुशांत पोवार (अग्रलेख ) - रुग्णाचा जीव वाचवण्यासाठी रात्रंदिवस झटणारा डॉक्टर आज स्वतःचा जीव वाचवण्यासाठी धडपडताना दिसत आहे. ही केवळ एखाद्या डॉक्टराची शोकांतिका नाही हा आपल्या संपूर्ण आरोग्य व्यवस्थेच्या विवेकाला पडलेला प्रश्न आहे. डोंबिवलीच्या शास्त्रीनगर शासकीय रुग्णालयात घडलेली घटना ही एका डॉक्टरवर झालेली मारहाण नसून, ती पांढऱ्या कोटावरील विश्वास, वैद्यकीय सेवेचा सन्मान आणि कायद्याच्या राज्यालाच दिलेले खुले आव्हान आहे.
           एका नवजात बाळाला तातडीने NICU बेडची गरज होती. परंतु उपलब्ध बेडच नव्हते. ही वस्तुस्थिती डॉक्टरांनी निर्माण केलेली नव्हती. तरीही ऑन-ड्युटी असलेल्या डॉ. सृष्टी बाविस्कर आणि डॉ. वैभव साळुंखे यांनी वैद्यकीय निकषांनुसार बाळाला दुसऱ्या रुग्णालयात हलवण्याचा सल्ला दिला. वैद्यकीय दृष्ट्या योग्य असलेला हा निर्णय काहींना रागाचा विषय ठरला आणि डॉक्टरांवर हल्ला करण्यात आला. प्रश्न असा आहे की, NICU बेड उपलब्ध नसण्याचा दोष डॉक्टरांचा की व्यवस्थेचा ? रुग्णालयात बेड अपुरे असतील, डॉक्टरांची संख्या कमी असेल, यंत्रसामग्री अपुरी असेल, औषधांचा तुटवडा असेल, तर त्यासाठी जबाबदार कोण ? उपचार करणारा डॉक्टर की आरोग्य व्यवस्था उभी करणारे धोरणकर्ते ? दुर्दैवाने आपल्या समाजात प्रत्येक अपयशाचे सर्वात सोपे लक्ष्य डॉक्टर बनले आहेत.

डॉक्टर हा देव नाही, पण तो माणूसही नाही का ?

            तोही आई-वडिलांचा मुलगा आहे. तोही कोणाचा पती, पत्नी, मुलगी किंवा मुलगा आहे. तोही रात्रभर ड्युटी करून थकतो, मानसिक ताण सहन करतो, मृत्यूशी झुंज देतो आणि अनेकदा स्वतःच्या कुटुंबापेक्षा रुग्णाला प्राधान्य देतो. पण या सर्व त्यागाचे उत्तर जर शिवीगाळ, मारहाण आणि धमक्या असतील, तर उद्या कोणता तरुण सरकारी रुग्णालयात सेवा देण्यास पुढे येईल ? डोंबिवलीतील सीसीटीव्ही फुटेज संपूर्ण महाराष्ट्राने पाहिले. पांढरा कोट घातलेल्या डॉक्टरांवर हात उगारले जात होते आणि आरोग्य व्यवस्थेची प्रतिष्ठा भर चौकात तुडवली जात होती. हा व्हिडिओ फक्त एका घटनेचा पुरावा नाही; तो समाजाच्या असहिष्णुतेचा आरसा आहे. रुग्ण गमावल्याचे दुःख नातेवाईकांना असते, हे सत्य आहे. पण त्या दुःखाचा राग डॉक्टरांवर काढण्याचा अधिकार कोणत्याही कायद्याने दिलेला नाही. डॉक्टर उपचाराची हमी देऊ शकतो; जीवनाची नाही. आज डॉक्टरांवर हल्ला झाला आहे. उद्या याच भीतीमुळे एखादा डॉक्टर गंभीर रुग्ण हाताळण्यास कचरला, तर त्याची जबाबदारी कोण घेणार ?
           डॉक्टरांवर होणारे हल्ले ही आता अपवादात्मक घटना राहिलेली नाही. ही चिंताजनक साखळी बनली आहे. प्रत्येक घटनेनंतर निषेध होतो, आंदोलने होतात, निवेदने दिली जातात, आरोपींना अटक होते पण काही दिवसांनी पुन्हा एखादा डॉक्टर मारहाणीचा बळी ठरतो. म्हणजेच समस्या केवळ आरोपींची नाही समस्या प्रतिबंधात्मक यंत्रणा कमकुवत असल्याची आहे. राज्य सरकारने प्रत्येक शासकीय रुग्णालयात प्रशिक्षित सुरक्षा व्यवस्था, सीसीटीव्हीचे प्रभावी निरीक्षण, आपत्कालीन पोलिस प्रतिसाद प्रणाली आणि डॉक्टरांवरील हल्ल्यांच्या प्रकरणांसाठी जलदगती न्यायप्रक्रिया अनिवार्य केली पाहिजे. रुग्णालय हे रणांगण नसते ते जीव वाचवण्याचे मंदिर असते.
               राजकीय पद, सामाजिक प्रभाव किंवा जमावाच्या बळावर कायदा हातात घेण्याची प्रवृत्ती मोडून काढली नाही, तर डॉक्टरांवरील हल्ले कधीच थांबणार नाहीत. कायद्याचा धाक सर्वांसाठी समान असला पाहिजे. या प्रकरणात पोलिसांनी गुन्हा दाखल करून आरोपींना अटक केली आहे, ही स्वागतार्ह बाब आहे. पण अटक हा शेवट नाही ती सुरुवात आहे. न्यायालयीन प्रक्रियेतही या प्रकरणाचा योग्य पाठपुरावा होऊन दोषींना शिक्षा झाली, तरच समाजात योग्य संदेश जाईल. आज महाराष्ट्रातील प्रत्येक डॉक्टर एका प्रश्नाचे उत्तर शोधत आहे "रुग्णांचे प्राण वाचवताना आमचे प्राण कोण वाचवणार ?" हा प्रश्न केवळ डॉक्टरांचा नाही तो प्रत्येक नागरिकाचा आहे. कारण डॉक्टर असुरक्षित असतील, तर आरोग्य व्यवस्था सुरक्षित राहणार नाही.
            आज निर्भीड पोलीस टाइम्स डॉक्टरांच्या पाठीशी ठामपणे उभा आहे. कारण डॉक्टरांचा सन्मान म्हणजे आरोग्य व्यवस्थेचा सन्मान आणि आरोग्य व्यवस्थेचा सन्मान म्हणजे प्रत्येक नागरिकाच्या जीविताचा सन्मान. डॉक्टरांवर हात उगारणाऱ्यांवर कायद्याचा हात अधिक कठोरपणे पडला पाहिजे. अन्यथा उद्या स्टेथोस्कोप हातात घेणारे हात कमी पडतील आणि त्याची किंमत संपूर्ण समाजाला मोजावी लागेल. डॉक्टरांना संरक्षण द्या कारण तेच आपल्या जीवनाचे संरक्षण करतात. ही केवळ डॉक्टरांची लढाई नाही, तर सुसंस्कृत समाज टिकवण्याची लढाई आहे.