सुशांत पोवार (संपादकीय) - समाजाचा इतिहास लिहिताना युद्धे, राजकारण, अर्थव्यवस्था आणि विकासाची पाने अनेकदा पुढे येतात; पण या सर्वांच्या पाठीशी एक असा घटक असतो, जो शांतपणे, कोणत्याही प्रसिद्धीची अपेक्षा न ठेवता माणसाचे प्राण वाचविण्यासाठी अहोरात्र झटत असतो. तो म्हणजे डॉक्टर. त्यांच्या हातातील स्टेथोस्कोप हा केवळ एक वैद्यकीय उपकरण नसतो; तो हजारो कुटुंबांच्या आशेचा धागा असतो. त्यांच्या पांढऱ्या कोटावर दिसणारा प्रत्येक डाग हा औषधांचा नसून, तो सेवाभाव, जबाबदारी आणि मानवतेच्या संघर्षाचा साक्षीदार असतो. आज डॉक्टर्स डे निमित्त समाजातील प्रत्येक नागरिकाने एक क्षण थांबून स्वतःला विचारावे—आपण डॉक्टरांकडे केवळ उपचार करणारा व्यक्ती म्हणून पाहतो, की जीव वाचविण्यासाठी स्वतःचे सुख, कुटुंब, झोप आणि वैयक्तिक आयुष्य बाजूला ठेवणारा एक योद्धा म्हणून?
डॉक्टरांचे काम हे केवळ रुग्ण तपासणे नाही. प्रत्येक गंभीर रुग्णामागे असते एका कुटुंबाची धडधड, प्रत्येक शस्त्रक्रियेमागे असतो निर्णयाचा ताण, प्रत्येक आपत्कालीन कॉलमागे असते वेळेशी सुरू असलेली शर्यत. मृत्यू आणि जीवन यांच्या सीमारेषेवर उभा राहून निर्णय घेणाऱ्या या हातांचे मोल कोणत्याही पुरस्काराने मोजता येत नाही.
             आज आपण विशेष उल्लेख करतो कोल्हापूर सर्कल अंतर्गत येणाऱ्या कोल्हापूर, सांगली, सिंधुदुर्ग आणि रत्नागिरी या चार जिल्ह्यांचा. या चारही जिल्ह्यांतील शासकीय आरोग्य व्यवस्थेवर जिल्हा आरोग्य अधिकारी, जिल्हा शल्य चिकित्सक आणि त्यांच्या अधिपत्याखालील सर्व वैद्यकीय आस्थापनांचे समन्वय व नियंत्रण कोल्हापूर सर्कलच्या माध्यमातून केले जाते. ही जबाबदारी केवळ प्रशासकीय नसून लाखो नागरिकांच्या आरोग्याशी थेट जोडलेली आहे. या पार्श्वभूमीवर डॉ. दिलीप माने यांनी कोल्हापूर सर्कलचे उपसंचालक म्हणून केलेल्या कार्याचा उल्लेख करणे आवश्यक ठरते. विविध जिल्ह्यांतील नियमित भेटी, प्रत्यक्ष पाहणी, स्थानिक समस्यांची दखल, आरोग्य सेवेत समन्वय आणि व्यवस्थापनावर दिलेला भर यामुळे आरोग्य व्यवस्थेला सक्षम करण्याचा प्रयत्न सातत्याने दिसून येतो. कागदावरील आदेश देण्यापेक्षा प्रत्यक्ष रुग्णालयात जाऊन परिस्थिती समजून घेणारा प्रशासकीय अधिकारी हा यंत्रणेला वेगळी ऊर्जा देतो. नेतृत्व म्हणजे केवळ आदेश देणे नव्हे; तर स्वतः मैदानात उतरून विश्वास निर्माण करणे होय. कोकणातील सिंधुदुर्ग आणि रत्नागिरी हे भौगोलिकदृष्ट्या आव्हानात्मक जिल्हे. डोंगर, घाट, पावसाळ्यातील अडचणी आणि काही भागांतील मर्यादित सुविधा यामुळे अनेक गंभीर रुग्णांना पूर्वी कोल्हापूर किंवा मिरज येथील रुग्णालयांचा आधार घ्यावा लागत असे. अशा परिस्थितीत उपलब्ध साधनसामग्रीचा प्रभावी वापर करून स्थानिक आरोग्य व्यवस्था सक्षम करण्यासाठी प्रयत्न होणे ही काळाची गरज होती.
                याच संदर्भात सिंधुदुर्गचे जिल्हा शल्य चिकित्सक डॉ. श्रीपाद पाटील, जिल्हा आरोग्य अधिकारी डॉ. सई धुरी आणि रत्नागिरीचे डॉ. अनिरुद्ध आठल्ये यांच्या नेतृत्वाखाली स्थानिक आरोग्य व्यवस्थेला अधिक सक्षम करण्याचे प्रयत्न होत असल्याचे सकारात्मक चित्र पुढे येत आहे. उपलब्ध मनुष्यबळ, मर्यादित साधने आणि ग्रामीण भागातील अडचणी असूनही आरोग्य सेवा अधिक परिणामकारक करण्यासाठी सातत्याने प्रयत्न होत आहेत. कोकण आज आरोग्य व्यवस्थेत नवी कात टाकत आहे, अशी भावना अनेक स्तरांवर व्यक्त होताना दिसते. सांगली जिल्ह्यानेही शासकीय आरोग्य व्यवस्थेला नवे रूप देण्याचा प्रयत्न सुरू ठेवला आहे. जिल्हा आरोग्य अधिकारी डॉ. वाघ आणि जिल्हा शल्य चिकित्सक डॉ. विक्रमसिंह कदम यांनी ग्रामीण आणि शहरी आरोग्य व्यवस्थेतील दरी कमी करण्यावर भर दिला आहे, अशी नोंद घेतली जाते. आधुनिक आरोग्य सुविधा, अधिक परिणामकारक नियोजन आणि जनतेला वेळेत उपचार उपलब्ध करून देण्याचा प्रयत्न शासकीय यंत्रणेबद्दलचा विश्वास वाढवणारा आहे.
            कोल्हापूर जिल्हा हा राज्याच्या आरोग्य धोरणाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा जिल्हा मानला जातो. आरोग्यमंत्री प्रकाश आबिटकर यांच्या मतदारसंघाचा हा जिल्हा असल्याने आरोग्य व्यवस्थेकडे विशेष लक्ष असणे स्वाभाविक आहे. अशा वेळी जिल्हा आरोग्य अधिकारी डॉ. अनिरुद्ध पिंपळे यांनी ग्रामीण आरोग्यावर अधिक भर दिल्याचे दिसते. प्राथमिक आरोग्य केंद्रांमध्ये औषधांचा पुरेसा साठा, सेवा तत्पर ठेवणे, रुग्णांना वेळेत उपचार मिळावेत यासाठी यंत्रणेवर लक्ष ठेवणे—या बाबी आरोग्य व्यवस्थेचा कणा अधिक मजबूत करण्यासाठी महत्त्वाच्या ठरतात. या निमित्ताने कोल्हापूरच्या तत्कालीन जिल्हा शल्य चिकित्सक डॉ. प्रशांत वाडीकर यांची आठवण विशेषत्वाने काढावी लागेल. सरकारी कार्यालयाची वेळ सकाळी दहा असली, तरी पहाटे सात वाजता ग्रामीण रुग्णालयात अचानक भेट देणारा अधिकारी हा केवळ प्रशासक नसतो; तो शिस्तीचा संदेश असतो. अशा अनपेक्षित पाहण्यांमुळे डॉक्टर, परिचारिका आणि कर्मचारी यांच्यात जबाबदारीची जाणीव अधिक दृढ होते. अनेक वर्षे आलेली मरगळ झटकून आरोग्य व्यवस्थेत कार्यक्षमतेचा नवा अध्याय सुरू करण्याचा प्रयत्न त्यांच्या कार्यशैलीतून दिसून आला, अशी भावना अनेकांनी व्यक्त केली आहे.
आरोग्य व्यवस्था ही केवळ इमारती, औषधे आणि यंत्रसामग्रीवर उभी राहत नाही. ती उभी राहते डॉक्टरांच्या विवेकावर, परिचारिकांच्या मायेवर, कर्मचाऱ्यांच्या मेहनतीवर आणि प्रशासनाच्या उत्तरदायित्वावर. एक डॉक्टर चुकीचा निर्णय घेतल्यास परिणाम एका जीवावर होतो; पण योग्य निर्णय घेतल्यास संपूर्ण कुटुंबाला नवे आयुष्य मिळते. म्हणूनच डॉक्टरांचा प्रत्येक दिवस हा परीक्षेचा दिवस असतो.
             आज समाजानेही आत्मपरीक्षण करायला हवे. डॉक्टरांकडून अपेक्षा अमर्याद असतात; परंतु त्यांच्या मानसिक ताणाचा, सततच्या ड्युटीचा, आपत्कालीन सेवांचा आणि वैयक्तिक आयुष्यावरील परिणामाचा विचार आपण किती करतो ? रुग्णालयात रात्रभर जागणारा डॉक्टर दुसऱ्या दिवशीही नव्या रुग्णाला तेवढ्याच समर्पणाने उपचार देतो. हे केवळ व्यावसायिक कर्तव्य नसून सेवेचे व्रत आहे. डॉक्टर म्हणजे देव आहेत, असे म्हणणे कदाचित अतिशयोक्ती वाटेल; पण मृत्यूच्या उंबरठ्यावर उभ्या असलेल्या रुग्णासाठी ते आशेचा शेवटचा किरण नक्कीच असतात. त्यांच्या हातातील इंजेक्शनपेक्षा त्यांच्या शब्दांमध्ये अधिक औषध असते. त्यांच्या चेहऱ्यावरील आत्मविश्वास अनेक कुटुंबांना जगण्याचे बळ देतो.
             आजच्या या डॉक्टर्स डे निमित्त कोल्हापूर सर्कल अंतर्गत कार्यरत सर्व डॉक्टर, जिल्हा आरोग्य अधिकारी, जिल्हा शल्य चिकित्सक, वैद्यकीय अधिकारी, परिचारिका, आरोग्य कर्मचारी आणि आरोग्य सेवेतील प्रत्येक कर्मयोगी यांना मनःपूर्वक सलाम. विशेषतः कोल्हापूर, सांगली, सिंधुदुर्ग आणि रत्नागिरी या चारही जिल्ह्यांतील आरोग्य व्यवस्था अधिक सक्षम करण्यासाठी सातत्याने प्रयत्न करणाऱ्या सर्व अधिकाऱ्यांचे आणि कर्मचाऱ्यांचे कार्य निश्चितच अभिनंदनास पात्र आहे. जनतेचा विश्वास जिंकणारी आरोग्य व्यवस्था उभी करण्यासाठी घेतलेले प्रयत्न भविष्यातही अधिक बळकट होत राहोत, हीच अपेक्षा.
            आजचा दिवस केवळ शुभेच्छांचा नाही; तो कृतज्ञतेचा आहे. तो त्या प्रत्येक हाताला सलाम करण्याचा आहे, ज्याने असंख्य जीवांना नवे आयुष्य दिले. तो त्या प्रत्येक डोळ्याला अभिवादन करण्याचा आहे, ज्याने रात्रभर जागून रुग्णावर लक्ष ठेवले. तो त्या प्रत्येक मनाला प्रणाम करण्याचा आहे, ज्याने स्वतःच्या वेदना विसरून दुसऱ्याच्या वेदना कमी करण्यासाठी आयुष्य अर्पण केले. डॉक्टरांनो, तुमच्या सेवेमुळे समाज सुरक्षित आहे. तुमच्या कर्तव्यनिष्ठेमुळे अनेक घरे उजळली आहेत. तुमच्या संघर्षामुळे असंख्य कुटुंबांचे भविष्य वाचले आहे. डॉक्टर्स डेच्या या पवित्र दिवशी — निर्भीड पोलीस टाइम्सचा सर्व डॉक्टरांना, विशेषतः कोल्हापूर सर्कल अंतर्गत कार्यरत चारही जिल्ह्यांतील आरोग्य सेवेच्या प्रत्येक योद्ध्याला मानाचा मुजरा!
"शस्त्र हातात घेतले तर योद्धा जन्मतो... पण स्टेथोस्कोप हातात घेऊन हजारो जीव वाचवणारा डॉक्टर घडतो. समाज त्याचा सदैव ऋणी राहील."